Το σήμερα ως εξέλιξη των κοινωνιών-Μέρος 1ο


Τόσα λέγονται για τη νέα γενιά και για την έλλειψη πάθους και έντασης να προσφέρει κάτι νέο στην κοινωνία. Η κοινωνία ζητά από αυτήν να ανταπεξέλθει στις σύγχρονες απαιτήσεις. Ουσιαστικά ζητείται από τη νέα γενιά να μπολιάσει με κάτι φρέσκο τη στατικότητα και την αδράνεια. Πριν όμως ζητηθεί κάτι τέτοιο, οφείλουμε να εντοπίσουμε τα πλαίσια δράσης που αυτή έχει και την εν δυνάμει αποτελεσματικότητά της δεδομένων των σύγχρονων συνθηκών.

Οι τάσεις που παρατηρήθηκαν στην ανθρώπινη ιστορία από τη φεουδαρχία μέχρι το σύγχρονο μονοπωλιακό καπιταλισμό είναι ως κάποιο βαθμό ξεκάθαρες. Το ίδιο και τα αποτελέσματά τους. Η φεουδαρχία υπήρξε ένα σύστημα που στηριζόταν στη θρησκεία. Όλα ήταν στατικά και δεδομένα. Ο αφέντης είχε δεδομένη την περιουσία του και το δικαίωμά του προς αυτήν ήταν στηριγμένο στην κληρονομικότητα. Κληρονομικότητα όχι μόνο του υλικού πλούτου αλλά και ενός άυλου περιουσιακού στοιχείου το οποίο έμενε στα όρια της οικογένειας των ευγενών, ενώ ήταν εξαιρετικά δύσκολο να παρατηρηθούν μεταπηδήσεις από τη μία κοινωνική τάξη σε μια άλλη. Η μη ορθολογική κατανομή του πλούτου δε τιθόταν καν ως ζήτημα. Η τεχνογνωσία ήταν αξιοποιήσιμη μόνο στο βαθμό που η ανθρώπινη προσπάθεια κι εργασία ήταν ανεπαρκής για την παραγωγή των απαραίτητων αγαθών.

Ούτε η επιστήμη και τα διάφορα επιτεύγματα ζητούσαν τόσο απεγνωσμένα να πετύχουν τη δικαίωση της ύπαρξής τους που θα τους εξασφάλιζε η ενδεχόμενη χρησιμότητά τους σε μια ποικιλοτρόπως αναπτυσσόμενη καταναλωτική κοινωνία, αλλά ούτε και το ανθρώπινο πνεύμα των περισσοτέρων αναζητούσε διόδους έκφρασης και αυτοεκπλήρωσης πέρα από τη δεδομένη εργασία και μόχθο που απαιτούνταν να προσφέρουν στον εκάστοτε ευγενή ώστε να εξασφαλίσουν μόνο τα απολύτως απαραίτητα. Ούτε και αυτός ανέμενε κάτι περισσότερο από αυτούς. Όλα ήταν τόσο δεδομένα στο σύστημα και η ποικιλία επιλογών και κινήσεων τόσο περιορισμένη που, και κάτω από την παυσίπονη επίδραση του καθολικισμού, το άτομο θεωρούνταν κατά τα άλλα ελεύθερο να επιλέξει να είναι καλό ή κακό μέσα στο μικρόκοσμό του, είτε αυτό ήταν οικογένεια, είτε φίλοι και γνωστοί. Ποτέ όμως σε επίπεδο κοινωνίας και έθνους.

Τη φεουδαρχία διαδέχθηκε η άνοδος της αστικής τάξης, η οποία, μέσα από την ανάπτυξη του πνεύματος, των επιστημών και του ορθού λόγου, αναζήτησε διεξόδους και άσκησε πιέσεις οι οποίες άγγιξαν τα στεγανά της φεουδαρχικής κοινωνίας. Ένας δυναμισμός, βαθιά επηρεασμένος από το αρχαίο ελληνικό πνεύμα γέμισε με αισιοδοξία το άτομο που πλέον είδε να διανοίγεται μπροστά του ένας δρόμος που ποτέ δεν είχε φανταστεί και γι’ αυτό και επιθυμήσει.

Η μεγάλη καινοτομία του ευρωπαϊκού διαφωτισμού απέναντι στο αρχαίο πνεύμα, είναι ότι για να δικαιώσει την ανάπτυξή του και την απελευθέρωσή του από τις επιταγές της τότε κοινωνίας, θρησκείας και ηθών κατευθύνθηκε προς την αξιοποίηση όλων αυτών των γνώσεων που άρχισαν να διαχέονται στον ευρωπαϊκό χώρο και να περάσει από τη θεωρεία στην πράξη. Η επέκταση της γνώσης αναζητούσε να δικαιωθεί από τη συμβολή της στη δημιουργία μιας κοινωνίας αφθονίας και ανέσεων οι οποίες ως τότε ήταν προνόμιο των λίγων. Η άνοδος του πνεύματος συμπαρέσυρε και την επιθυμία για παραγωγή αγαθών που θα ικανοποιούσαν ανάγκες που ήταν ανύπαρκτες στο χωρικό του φεουδαρχικού συστήματος. Η απάντηση που δόθηκε σε ένα στατικό κόσμο που άφηνε ελευθερία βούλησης μόνο στην επιλογή μεταξύ καλού και κακού όπως αυτό ορίστηκε από τον καθολικισμό, ήταν η απαίτηση για ελευθερία που θα άγγιζε και τη σφαίρα της οικονομίας και της κοινωνίας. Η ελευθερία πλέον βούλησης επεκτάθηκε σε όλο το οικοδόμημα και τα άτομα ως μεμονωμένα όντα αποτελούσαν έκφραση της βούλησης του θεού. Ενός θεού που πλέον δεν έβρισκε την έκφρασή του μέσα από την ξεκάθαρη επιλογή καλού ή κακού, αλλά η βούλησή του ξεδιπλωνόταν αυθόρμητα κι αφηρημένα, αφήνοντας για το άτομο μία ευθύνη μειωμένη ως προς τις ηθικές επιλογές του , καθιστώντας τον απλά φορέα της θείας βούλησης και βγάζοντας τον από τα σαφή και στενά όρια του θρησκευτικού διλήμματος.

Η ανάπτυξη της αστικής τάξης, απέτυχε βέβαια να ενσωματώσει σε αυτήν το σύνολο των ανθρώπων. Ένα σύνολο ατόμων, έμεινε να εργάζεται και να προσφέρει τα αγαθά των κόπων του στην αστική τάξη, η οποία στάθηκε ανίκανη να εφαρμόσει την επιστήμη και τεχνολογία για χάρη της ανθρωπότητας στο σύνολό της. Τα παράγωγα του ανθρώπινου πνεύματος, αξιοποιήθηκαν και απέδωσαν σε αυτούς που είχαν την ιδιοκτησία. Βλέπουμε δηλαδή ότι, ενώ η ιδιοκτησία πλέον δε θεωρούνταν ένα απολύτως κληρονομικό προνόμιο, αλλά ήταν προσιτή από οποιονδήποτε κατάφερνε να ανταπεξέλθει στις ανάγκες της αγοράς, παρ’ όλα αυτά στάθηκε αδύναμη να πραγματοποιήσει μια ομαλή και ίση κατανομή αυτού του πλούτου. Οι όποιες αδυναμίες του συστήματος και παρατηρούμενες ασχήμιες του, ήταν απλώς ένα αποτέλεσμα της συνισταμένης των ελεύθερων βουλήσεων των οικονομικά ελεύθερων ατόμων μέσω των οποίων έβρισκε την έκφρασή του το θέλημα του θεού. Η στατικότητα της φεουδαρχίας, μετατράπηκε σε αέναη εναλλαγή ιδιοκτησίας και μεταφοράς πλούτου στα άτομα βάσει των ικανοτήτων τους να ανταπεξέρχονται στις ανάγκες της κοινωνίας, είτε αφορούσαν ένα προϊόν είτε μία άδεια θέση εργάτη που έψαχνε την πλήρωση. Αδιαμφισβήτητα αποτέλεσε και αυτό μια αντίληψη δεδομένη που δεν επιδεχόταν αλλαγές. Η αγορά και οι νόμοι της ήταν η ενσάρκωση της δικαιοσύνης του Θεού.

Ο σοσιαλισμός ήταν το πρώτο κίνημα που επιχείρησε να αντικαταστήσει τον αόρατο και δεδομένο θεό (στη φεουδαρχία) και το αόρατο χέρι του (στον καπιταλισμό) με ένα νέο ρυθμιστικό παράγοντα. Αυτός δεν ήταν άλλος από το Κράτος. Ένας απρόσωπος σχηματισμός, ανιδιοτελής, ορθά σχηματισμένος θα μπορούσε να επιτύχει την ικανοποίηση των αναγκών της κοινωνίας και του ατόμου. Το διάσημο κριτήριο βάσει του οποίου θα διανεμόταν ο πλούτος ήταν αναλόγως με τις ανάγκες του καθενός και όχι αναλόγως των δυνατοτήτων του που ίσχυε ως τότε. Ο νέος θεός θα ήταν πλέον δίκαιος. Η μοίρα του ανθρώπου δε θα οριζόταν πλέον ούτε από την καλοσύνη του, ούτε από τις ικανότητές του έτσι όπως τις αξιολογούσε η αγορά. Η μοίρα του θα ήταν στα χέρια ενός θεού με σάρκα και οστά. Του Κράτους. Η στατικότητα και η ακινησία του θεού της φεουδαρχίας, έδωσε τη θέση της σε ένα δυναμικό θεό που πάντα επιβάλλει το θέλημά του, για να καταποντιστεί κι αυτός από το διαλεκτικό υλισμό. Η πηγή της ιστορίας και το αίτιο όλων των κοινωνικών μεταβολών είναι η ικανοποίηση των υλικών αναγκών. Όλα τα υπόλοιπα αποτελούν την επισφράγιση αυτής της επιδίωξης. Οποιαδήποτε κοινωνική μεταβολή έχει τα βαθύτερα αίτιά της στην επιβίωση και διαιώνιση θα λέγαμε. Ο σοσιαλισμός αποτέλεσε την ύστατη προσπάθεια να παγώσει η ροή της κοινωνίας. Επιχειρώντας να υποβιβάσει τη δύναμη της πίστης στο θεό όπως αυτή επιδρά στην κοινωνία, τον κατήργησε.

Επιχειρώντας να εξαφανίσει οποιαδήποτε δυναμική αλλαγής στις τάξεις της κοινωνίας, επιχείρησε να την ομογενοποιήσει προσδοκώντας να φέρει το τέλος της ιστορίας μέσα από την κατάργηση των εθνών και των κομμάτων που δρούσαν στους κόλπους του. Παρατηρώντας το παρελθόν και εντοπίζοντας όλα εκείνα που αποτέλεσαν αίτια κινητήριων δράσεων, τα υποβίβασε και τα αντικατέστησε. Μία αταξική άθεη κοινωνία, η οποία έχει φτάσει πια στο άνθος της ωρίμανσής της. Οι διαφορές πλέον δε θα ήταν φυλετικές, θρησκευτικές, κοινωνικές. Το άτομο θα μπορούσε να αναδειχθεί μέσα από τη δική του διαφορετικότητα, ότι θα απέμενε βέβαια μετά από την αποδόμηση των άλλων συλλογικών στοιχείων που κατά κύριο λόγο ως τότε το διαμόρφωναν.

Η κατάρρευση λοιπόν της φεουδαρχίας κι ενός Θεού δεδομένου που εκφράζει το θέλημά του μέσω της αριστοκρατίας έδωσε τη σκυτάλη μέσω της αστικής τάξης στο έθνος ως κυριότερου συνόλου στα πλαίσια του οποίου δρουν οι οικονομικές οντότητες ελεύθερα. Η δικαίωση των επιτευγμάτων των ατόμων, επισφραγιζόταν από ένα πλαίσιο, το οποίο μειώνοντας το ρόλο του Θεού σε έναν υπόγειο ρυθμιστή, έδινε στην έννοια του έθνους μία μεταφυσική χροιά και ένα κοινό σημείο αναφοράς που είχε εκλείψει. Ο σοσιαλισμός απέτυχε να αναπληρώσει όλα τα προηγούμενα κενά, καθώς αποδείχθηκε ανεπαρκής να ξεπεράσει τον εαυτό του. Αποδείχθηκε αδύναμος να βγάλει από το θεσμό του Κράτους ως βασικού ρυθμιστή της οικονομικής ζωής τη μεταφυσική βαρύτητα που του είχε αποδοθεί στα προηγούμενα μοντέλα κοινωνικής οργάνωσης. Απέτυχε να συνειδητοποιήσει ότι, η επεξήγηση της ιστορίας και των κοινωνικών αλλαγών και ανατροπών μέσω του ιστορικού υλισμού, που οδηγούσε στην αποδόμηση της θρησκευτικότητας και του υπερβατικού από την κεντρική εξουσία σαν κάτι αναγκαίου για τη δημιουργία της αταξικής κοινωνίας, στάθηκε ανεπαρκής και απέτυχε να λάβει υπόψη ότι η αναγνώριση και η ύπαρξη και μόνο μιας ρυθμιστικής αρχής, είναι αυτή που δημιούργησε τις προϋποθέσεις για την άνιση κατανομή του πλούτου.

Η εγκυρότητα της εξουσίας ώστε οι κοινωνικές ανισότητες να γίνονται αποδεκτές σα μία συνισταμένη απάθεια από το σύνολο, δεν έγκειται στην ισχύ της μέσω μιας οντότητας άυλης (θεός), μιας ιδέας (έθνος), έξω από την υλική ύπαρξη και γι’ αυτό μη επιδεχόμενης αλλαγής. Η εγκυρότητα του εκάστοτε συστήματος ήταν η ίδια η ισχύς του και αυτό έγινε αντιληπτό μόνο ύστερα από την αποτυχία του υπαρκτού σοσιαλισμού. Ο ιστορικός υλισμός απέκρουσε την ανάγκη κάποιας υπερβατικής οντότητας υποβιβάζοντας το γίγνεσθαι σε μία σύγκρουση αναγκών, ενώ η διαλεκτική επεξήγηση των φαινομένων προσέδωσε ένα χαρακτήρα αέναης εναλλαγής των κοινωνικών τάξεων στη θέση ισχύος. Αυτό λοιπόν που απέτυχε να συνειδητοποιήσει, ήταν ότι περιορίζοντας την εξήγηση της ιστορίας στην ύλη και τον κόσμο δε στάθηκε αρκετό για να αποκλείσει το ενδεχόμενο, οι κοινωνικές ανισότητες να επιβιώνουν όχι από τη δύναμη του ιερού αλλά από την ύπαρξη και μόνο μιας ρυθμιστικής αρχής, ακόμα κι αν αυτή έχει μια ιδεολογική επίστρωση καθαρά υλιστική, υπερεθνική και άθεη.

Μένει να δούμε την εξέλιξη του μοντέλου ελεύθερης οικονομίας, όπως έχει διαμορφωθεί στο σύγχρονο καπιταλισμό και πώς αυτός έχει προσαρμοστεί και συνεχίζει να βαδίζει μετά από την κατάρρευση των υπόλοιπων συστημάτων στον κόσμο. Μένει να δούμε τις δυναμικές αλλαγές που συντελούνται στους κόλπους του. Να περιγράψουμε τη φυσική ροή των εξελίξεων, τις νέες μορφές του μόνου οικονομικού συστήματος που κατάφερε να επιβιώσει, να εντοπίσουμε τις μεταλλάξεις του και τέλος να αποσαφηνίσουμε τις πραγματικές προκλήσεις που έχουμε να αντιμετωπίσουμε στη σύγχρονη εποχή είτε παθητικά, είτε ενεργητικά.

ramnousia

Καταχωρίσθηκε στὴν κατηγορία Άρθρα. Φυλάξτε τὸν μόνιμο σύνδεσμο στὰ ἀγαπημένα σας.

Ἀπαντῆστε

Συμπληρῶστε κατωτέρω τὰ στοιχεῖα σας ἢ πατῆστε σὲ ἕνα εἰκονίδιο γιὰ νὰ συνδεθῆτε.

Λογότυπος τοῦ WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιῶντας τὸν λογαριασμό σας στὸ WordPress.com. Ἀποσυνδεθῆτε /  Ἀλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιῶντας τὸν λογαριασμό σας στὸ Google. Ἀποσυνδεθῆτε /  Ἀλλαγή )

Εἰκόνα Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιῶντας τὸν λογαριασμό σας στὸ Twitter. Ἀποσυνδεθῆτε /  Ἀλλαγή )

Φωτογραφία στὸ Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιῶντας τὸν λογαριασμό σας στὸ Facebook. Ἀποσυνδεθῆτε /  Ἀλλαγή )

Σύνδεση μὲ τὸ %s σὲ ἐξέλιξη...

Αὐτὸς ὁ ἱστότοπος χρησιμοποιεῖ τὸ Akismet γιὰ νὰ μειώσει τὰ ἀνεπιθύμητα μηνύματα. Μάθετε τί συμβαίνει μὲ τὰ δεδομένα τῶν σχολίων σας.